Merca barato… pero merca

O principio de racionalidade estabelece que os axentes relevantes para entender unha certa situación social actúan de maneira adecuada ou apropiada, tomando a mellor decisión dun conxunto de decisións posíbeis (Hayek, Popper). Os economistas, no seu modelo de competencia perfecta (modelo que non existe máis que nos seus manuais) teñen dous dogmas de fe: que as persoas humanas tomamos decisións racionais e que a man invisíbel do mercado corrixe os desequilibrios.

Observemos o noso comportamento nun hipermercado e comprobaremos que non somos máis que mercadorías que mercan mercadorías. Cando actuamos como compradores non o facemos sempre dunha maneira racional (a pesar do que predican, insistentemente, os economistas). Comprar de maneira racional implicaría avaliar cales son as nosas necesidades, acudir a un lugar que nolas proporcione e, unha vez nese lugar, adquirir aqueles produtos que decidimos previamente que necesitabamos. Ademais teriamos que avaliar o custo do desprazamento, máis o tempo necesario de todo o proceso, máis o custo persoal en tensión nerviosa e decidir, en función do resultado desa ecuación, se é máis beneficioso acudir a un hipermercado ou a unha tenda de barrio, aínda que nominalmente os prezos desta sexan algo máis caros.

Con todo case nunca actuamos desa maneira. Antes de saír facemos unha avaliación superficial, de cando en vez levamos lista da compra e, se a levamos, dificilmente cinguímonos a ela. Unha vez instalados na superficie comercial percorremos os corredores, dispostos de forma que nos veremos obrigados a circular primeiro por produtos de luxo ou que non son de primeira necesidade (polo si ou polo non tomamos a decisión racional de levar un orzamento limitado, algo que eliminou de raíz a existencia de cartóns de crédito) e alongaremos a man cara a aqueles produtos que nos chaman a atención, pasando no bico dos pés polos produtos de primeira necesidade porque non son atractivos (arroz, fariña, sal, pan, etc.) e dos que miramos o prezo ata o derradeiro céntimo.

A decisión racional sería, cinguíndonos á lista, adquirir aqueles produtos que nos ofrecesen a mellor relación calidade/prezo. Con todo mercamos o arroz de cincuenta céntimos, aínda que o gran estea roto, e unha película en DVD de vinte euros, que veremos só unha vez e almacenaremos despois nun caixón ou un andel.

Cremos ser unha sociedade adulta que coñece o mundo de mercadotecnia no que vivimos. Coñecemos, polo menos en parte, as tácticas das superficies comerciais para facernos mercar máis: disposición dos produtos a diferentes alturas, música e temperatura ambiente, perfumes, ofertas por megafonía, grandes carteis anunciando aqueles produtos dos que se queren desfacer rápido e práctica ocultación daqueles que non interesa ou non urxe tanto vender pola razón que sexa. E, a pesar de sabelo, caemos unha e outra vez na atracción fatal saturada de cores desde o mesmo intre en que decidimos acudir a unha gran superficie en lugar de pasar pola peixaría, o forno de pan, a carnicería e a froitería; feito que, aínda sendo un pouco máis incómodo que telo todo a man, significaríanos un aforro importante, ao evitarnos a tentación de levar á casa produtos que non necesitamos.

No caso de querer un DVD concreto porque nos apaixona o cinema ou porque se trata dunha película que consideramos debe formar parte da nosa filmoteca privada, podemos dedicar unha mañá de sábado a ese fin, como algo lúdico e consciente, un premio a nós mesmas, e acudir a un lugar especializado nese tipo de produtos; pasear, remexer nos andeis as películas dispoñibles e volver á casa coa que escollemos para visualizala despois de comer (é só un exemplo). Esa sería unha forma de comprar racional, ademais de pracenteira.

Os hipermercados producen tensións, mal humor e pelexas conxugais. Os meniños acaban nerviosos, sobreexcitados e frustrados porque non entenden que non poden levar todo aquelo que lles chama a atención (do que hai unha absoluta fartura) e chorando porque, indefectiblemente, cae a rifa duns pais ao bordo dun ataque de nervios. Ataque que se converte en ansiedade cando pasan por caixa e comproban que o carro da compra sobe a douscentos euros. «Pero se non merquei case nada! Case nada do que necesitabas e que che foi esquecendo polo camiño». Sometémonos de maneira fanática á tiranía dos escaparates, esaxerando a importancia da elección persoal (racional)  e obviamos ou ignoramos a súa relación coas desigualdades de clase. Tentamos modelar as nosas vidas a imaxe e semellanza das das elites e desprezamos a quen vemos por baixo do noso nivel.

O consumismo non é unha necesidade compulsiva de adquirir cousas, de satisfacer os nosos desexos mediante a súa adquisición ou de facer ostentación de cachifallos, senón unha forma de estar no mundo. Somos consumistas porque só somos capaces de interpretarnos a través dalgún dos aspectos da compra e a venda. O mercado infiltrouse nas nosas veas e as nosas mentes e só somos capaces de comprender a vida social en función da capacidade de compra. O consumismo é unha forma de interiorización da desigualdade nun dobre sentido: asumimos esa desigualdade como parte da nosa forma de ser como sociedade e ao mesmo tempo agachamos a existencia da desigualdade mesma (César Rendueles, Sociofobia, Capitán Swing Libros – Madrid).

Ao principio defininnos como “mercadorías que mercan mercadorías”. No noso rol de forza de traballo somos comprados, refugados e mesmo vendidos por compradores de mercadoría de traballo. E da mesma maneira que como compradores buscamos a oferta, o produto máis barato (aínda que non sexa, necesariamente, o mellor nin o máis eficiente), os compradores de man de obra actúan igual. É dicir, non necesariamente de forma racional (malia o que digan, insisto, os economistas, incluídos moitos dos chamados heterodoxos).

«Botei ao cincuentón aquel que era enxeñeiro e, co seu soldo, contratei a catro estudantes en prácticas e aínda me sobra a metade» E a experiencia? O valor engadido que achegaban os seus coñecementos? Dá igual. O mantra é “merca barato”. E nós, persoas necesitadas de vender a nosa forza de traballo para sobrevivir, somos esa mercadoría que se expón nos andeis do hipermercado de traballo  e á que hai que mercar ao prezo máis barato posible.

Gostouche?:

Este post tamén está dispoñível en: Catalan Spanish

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *